ازبکستان داستان‌ها: هفت روز در جادهٔ ابریشم قدم زدم و فهمیدم مارکو پولو خیلی چیزها را جا انداخته

میدان ریگستان سمرقند در ساعت ۶:۴۵ عصر به رنگی از طلا تبدیل می‌شود که تا به حال ندیده‌اید. کاشی‌های آبی سه مدرسه از هندسهٔ خنک اسلام بیدار می‌شوند و شروع به جذب گرمای رو به مرگ خورشید می‌کنند. پیرمردی که آب انار می‌فروخت با انگلیسی دست‌وپا شکسته به من گفت: «این مکان ششصد سال پیش میدان مناظره بود — دانشجویان از هر سه مدرسه در میدان بحث می‌کردند. الهیات، نجوم، ریاضیات، هر چیزی.» بعد به فنجانم نمک اضافه کرد و گفت: «بنوش. آب انار بدون شکر — جادهٔ ابریشم را اینطوری می‌چشی.»

حق داشت. آب انار بدون شکر ترشی تیزی دارد، مثل مزهٔ پس‌آیند هر چیزی در این سرزمین که در حال محو شدن است. و سؤال من این بود: واقعاً چه چیزی از جادهٔ ابریشم باقی مانده؟

ازبکستان بیش از ۳۶ میلیون جمعیت دارد، پرجمعیت‌ترین کشور آسیای مرکزی، و یکی از تنها دو کشور جهان که از هر طرف در خشکی محصورند و هیچ‌یک از همسایگانشان هم به دریا راه ندارند (دیگری لیختن‌اشتاین است). برای کشوری که از هر سو با خشکی مهروموم شده، جادهٔ ابریشم فقط تاریخ نیست — بلندترین مدرکی است که این ملت تا به حال از وجود خود در جهان داشته. در سال ۲۰۲۶، گرگ‌های سفید — تیم ملی ازبکستان — برای اولین بار روی صحنهٔ جام جهانی ظاهر خواهند شد. برای بسیاری از هواداران فوتبال، این اولین باری خواهد بود که «ازبکستان کجاست» را جستجو می‌کنند.

روز اول متعلق به تاشکند بود. متروی تاشکند فقط یک سیستم حمل‌ونقل نیست — عجیب‌ترین میراثی است که اتحاد شوروی در ازبکستان به جا گذاشته. هر ایستگاه یک اثر هنری مستقل است: گنبد ایستگاه علیشیر نوایی شاعران آسیای مرکزی را با موزاییک به تصویر می‌کشد؛ دیوارهای ایستگاه کاسموناوتلار به همه از یوری گاگارین تا فضانوردان ازبک ادای احترام می‌کند. مأمور امنیتی مترو چهرهٔ خارجی‌ام را دید، ابرویی بالا انداخت و با دست ردّم کرد — محلی‌ها پول می‌دهند، خارجی‌ها رایگان، یک قانون نانوشتهٔ تاشکند.

روز دوم در قطار سریع‌السیر به سمت سمرقند بودم. بیرون پنجره، منظره از خاکستری شهری به سفیدی مزارع پنبه تغییر کرد، بعد به حاشیهٔ قهوه‌ای صحرای قره‌قوم. مرد جوان صندلی کناری با اپلیکیشن ترجمه پرسید اهل کجایم، بعد با افتخار اسکرین‌شاتی روی تلفنش نشانم داد: خبر صعود ازبکستان به جام جهانی. «عبدالقادر خوسانوف،» گفت و به مدافع بیست‌ساله روی صفحه اشاره کرد. «او برای لانس بازی می‌کند. در فرانسه. حالا فرانسوی‌ها می‌دانند تاشکند کجاست.»

روزهای سه و چهار سمرقند و بخارا بودند. کاشی‌های آبی سمرقند عمیق‌تر از آن هستند که هر عکسی بتواند منتقل کند — آن آبی خاص انگار از کف مدیترانه لایروبی شده اما زیر آفتاب آسیای مرکزی خشک شده. در شهر قدیمی بخارا، سه ساعت گم شدم. نه به خاطر اینکه شهر بزرگ است، بلکه چون هر در نیمه‌باز چوبی انگار به دوران دیگری راه می‌برد. تاجر ابریشمی در دکانش نشسته بود — ابریشم واقعی، آورده شده از درهٔ فرغانه، رنگ شده با ریشهٔ روناس — و مرا دید که مدتی طولانی به طاقهٔ ابریشم قرمز زل زده‌ام. «می‌دانی،» گفت، «مارکو پولو هیچوقت دربارهٔ این رنگ ننوشت. گفت ابریشم ازبک ارزان است، اما هیچوقت دربارهٔ قرمز ننوشت.»

خیوه روز پنجم بود. این شهر واحه‌ای محصور در حصار، حلقه‌زده با استحکامات اخرایی، زیر آفتاب ظهر تقریباً خالی بود. در سایهٔ منارهٔ کلته مینار نشستم. پیرمردی آرام آمد و کنارم نشست. «توریست‌ها ساعت چهار بعدازظهر می‌آیند،» گفت. «صبح زمان خود خیوه است.» مدتی طولانی سکوت کردیم. بعد به پرچم ازبکستانی در دوردست اشاره کرد که تکان می‌خورد و گفت: «آن زمین فوتبال را می‌بینی؟ قبلاً اصطبل بود. در زمان جادهٔ ابریشم، تاجرها اسب‌هایشان را اینجا عوض می‌کردند. حالا جوان‌ها آنجا توپ می‌زنند. چیزی که مبادله می‌شود عوض شده، اما جاده هنوز همان جاده است.»

روز ششم در قطار شبانه گذشت — خیوه به تاشکند، در امتداد لبهٔ صحرا. رادیوی واگن با آهنگ‌های قدیمی روسی با لهجهٔ آسیای مرکزی ترق‌توروق می‌کرد. بیرون پنجره، گله‌های گاه‌به‌گاه شتر و چراغ‌های پراکنده سوسو می‌زدند. به حرف تاجر ابریشم در بخارا فکر کردم، به طلای سمرقند، به ابروی بالا انداختهٔ مأمور مترو در تاشکند. بعد ویدیوهای برتر عبدالقادر خوسانوف در لیگ ۱ فرانسه را روی تلفنم باز کردم — بچه ازبک بیست‌ویک‌ساله‌ای که تکل می‌زد، دنبال توپ می‌دوید، پاس‌های بلند را در زمینی فرانسوی شلیک می‌کرد.

روز هفتم، برگشتم به تاشکند. خورشید همانقدر خشک و داغ بود که یک هفته پیش. اما چیزی که به خانه می‌بردم عکس یا سوغاتی نبود — پاسخ یک سؤال بود. جادهٔ ابریشم هیچ چیز را «جا نگذاشته» — فقط شکل وجودش را عوض کرده. ادویه‌ها به اقتصاد فوتبال تبدیل شدند؛ ایستگاه‌های کاروانسرا به ایستگاه‌های قطار سریع‌السیر؛ ابریشم به قراردادهای انتقال بازیکن. چیزی که مارکو پولو جا انداخت فقط رنگ آن طاقهٔ ابریشم قرمز نبود — این را جا انداخت که مردم این جاده هیچوقت واقعاً نمی‌روند. فقط شتر را با قطار عوض می‌کنند، و ادویه را با فوتبال.