Özbekistan seyahatnamesi: İpek Yolu'nda Yedi Gün Yürüdüm ve Marco Polo'nun Çok Şeyi Atladığını Keşfettim

Semerkant'taki Registan Meydanı, akşam 6:45'te daha önce hiç görmediğiniz bir altın tonuna bürünür. Üç medresenin mavi çinileri, İslam'ın serin geometrisinden uyanır ve güneşin ölmekte olan sıcaklığını emmeye başlar. Nar suyu satan yaşlı bir adam, kırık İngilizceyle şöyle dedi: 'Burası altı yüz yıl önce bir münazara alanıydı — üç medresenin öğrencileri meydanda tartışırdı. Teoloji, astronomi, matematik, her şey.' Sonra bardağıma tuz ekledi ve: 'İç. Şekersiz nar suyu — İpek Yolu'nu böyle tadarsın.'

Haklıydı. Şekersiz nar suyunun keskin bir asiditesi vardır, tıpkı bu topraklarda solmakta olan her şeyin ağızda kalan tadı gibi. Ve benim sorum şuydu: İpek Yolu'ndan gerçekten ne kaldı?

Özbekistan'ın nüfusu 36 milyonun üzerindedir, Orta Asya'nın en kalabalık ülkesidir ve dünyada çifte kara ülkesi olan iki ülkeden biridir (diğeri Lihtenştayn). Her yanı karayla çevrili bir ülke için İpek Yolu sadece tarih değildir — bu ulusun dünyadaki varlığının en gürültülü kanıtıdır. 2026'da Beyaz Kurtlar — Özbekistan'ın milli takımı — Dünya Kupası sahnesine ilk kez çıkacak. Birçok futbolsever için bu, 'Özbekistan nerede' diye ilk kez arama yapacakları an olacak.

Birinci gün Taşkent'in oldu. Taşkent metrosu sadece bir toplu taşıma sistemi değildir — Sovyetler Birliği'nin Özbekistan'da bıraktığı en tuhaf mirastır. Her istasyon bağımsız bir sanat eseridir: Ali Şir Nevai istasyonunun kubbesi mozaikle Orta Asya şairlerini betimler; Kosmonavtlar istasyonunun duvarları Yuri Gagarin'den Özbek kozmonotlara kadar herkesi anar. Bir metro güvenlik görevlisi yabancı yüzümü gördü, kaşını kaldırdı ve beni geçirdi — yerliler öder, yabancılar bedava, Taşkent'in yazılmamış bir kuralı.

İkinci gün Semerkant'a giden hızlı trendeydim. Pencerenin dışında, manzara kentsel griden pamuk tarlası beyazına, sonra Karakum Çölü'nün kahverengi kıyısına dönüştü. Yan koltuktaki genç adam, nereden geldiğimi sormak için bir çeviri uygulaması kullandı, sonra gururla telefonundaki bir ekran görüntüsünü gösterdi: Özbekistan'ın Dünya Kupası'na katılmaya hak kazandığı haberi. 'Abdukodir Khusanov,' dedi, ekrandaki yirmi yaşındaki defans oyuncusunu işaret ederek. 'Lens'te oynuyor. Fransa'da. Şimdi Fransızlar Taşkent'in nerede olduğunu biliyor.'

Üçüncü ve dördüncü günler Semerkant ve Buhara'ydı. Semerkant'ın mavi çinileri herhangi bir fotoğrafın aktarabileceğinden daha derindir — o özel mavi, Akdeniz'in dibinden çıkarılmış ama Orta Asya güneşi altında kurutulmuş gibi görünür. Buhara'nın eski şehrinde, üç saat boyunca kayboldum. Şehir büyük olduğu için değil, her yarı açık ahşap kapı başka bir döneme açılıyor gibi göründüğü için. Bir ipek tüccarı dükkânında oturuyordu — gerçek ipek, Fergana Vadisi'nden getirilmiş, kök boyayla kırmızıya boyanmış — ve kırmızı ipek topuna uzun süre baktığımı gördü. 'Biliyor musun,' dedi, 'Marco Polo bu renk hakkında hiç yazmadı. Özbek ipeğinin ucuz olduğunu söyledi, ama kırmızı hakkında hiç yazmadı.'

Beşinci gün Hive'ydi. Toprak rengi surlarla çevrili bu duvarlı vaha şehri, öğle güneşinin altında neredeyse boştu. Kalta Minor minaresinin gölgesinde oturdum. Yaşlı bir adam ağır ağır yanıma geldi ve yanıma oturdu. 'Turistler öğleden sonra dörtte gelir,' dedi. 'Sabah, Hive'nin kendi zamanıdır.' Uzun süre sessiz kaldık. Sonra uzakta dalgalanan bir Özbek bayrağını işaret etti ve: 'Şu futbol sahasını görüyor musun? Eskiden ahırdı. İpek Yolu zamanında, tüccarlar atlarını burada değiştirirdi. Şimdi gençler orada top oynuyor. Değiştirilen şey değişti, ama yol hâlâ aynı yol.'

Altıncı gün bir gece treninde geçti — Hive'den Taşkent'e dönüş, çölün kenarını takip ederek. Vagon radyosu Orta Asya aksanıyla Rus nostalji şarkıları çalıyordu. Pencerenin dışında, ara sıra deve sürüleri ve dağınık ışıklar titreşerek geçiyordu. Buhara'daki ipek tüccarının söylediklerini, Semerkant'ın altınını, Taşkent'teki metro görevlisinin kalkık kaşını düşündüm. Sonra telefonumda Abdukodir Khusanov'un Ligue 1 öne çıkan anlarını açtım — yirmi bir yaşında Özbek bir çocuk, Fransız sahasında kayıyor, kovalıyor, uzun paslar atıyor.

Yedinci gün, yeniden Taşkent'te. Güneş bir hafta önceki kadar kuru ve sıcaktı. Ama eve götürdüğüm şey fotoğraflar ya da hediyelik eşyalar değildi — bir sorunun cevabıydı. İpek Yolu arkasında hiçbir şey 'bırakmadı' — sadece varoluş biçimini değiştirdi. Baharatlar futbol ekonomisine dönüştü; kervansaraylar hızlı tren durakları oldu; ipek, oyuncu transfer sözleşmeleri haline geldi. Marco Polo'nun yazmadığı şey sadece o kırmızı ipek topunun rengi değildi — bu yoldaki insanların asla gerçekten gitmediği gerçeğini de yazmamıştı. Onlar sadece develeri trenlerle, baharatları futbolla takas ederler.