Nhật ký du lịch Uzbekistan: Tôi Đi Bộ Trên Con Đường Tơ Lụa Bảy Ngày Và Phát Hiện Marco Polo Đã Bỏ Sót Rất Nhiều

Quảng Trường Registan ở Samarkand lúc 6:45 tối chuyển sang một sắc vàng mà bạn chưa từng thấy bao giờ. Những viên gạch xanh của ba trường madrasa thức dậy từ hình học lạnh lùng của Hồi giáo và bắt đầu hấp thụ sức nóng đang tàn của mặt trời. Một ông lão bán nước ép lựu nói với tôi bằng thứ tiếng Anh bập bẹ: 'Nơi này từng là đấu trường tranh luận sáu trăm năm trước — sinh viên từ cả ba madrasa tranh luận trên quảng trường. Thần học, thiên văn học, toán học, bất cứ thứ gì.' Rồi ông thêm muối vào cốc của tôi và nói: 'Uống đi. Nước ép lựu không đường — đó là cách bạn nếm Con Đường Tơ Lụa.'

Ông ấy đã đúng. Nước ép lựu không đường có vị chua gắt, như dư vị của mọi thứ trên mảnh đất này đang phai nhạt dần. Và câu hỏi của tôi là: điều gì thực sự còn sót lại của Con Đường Tơ Lụa?

Uzbekistan có dân số hơn 36 triệu người, là quốc gia đông dân nhất Trung Á, và là một trong hai quốc gia bị bao bọc kép bởi đất liền trên Trái Đất (quốc gia còn lại là Liechtenstein). Với một đất nước bị phong kín bởi đất liền tứ phía, Con Đường Tơ Lụa không chỉ là lịch sử — đó là bằng chứng lớn nhất mà quốc gia này từng có về sự tồn tại của mình trên thế giới. Năm 2026, Sói Trắng — đội tuyển quốc gia Uzbekistan — sẽ xuất hiện trên sân khấu World Cup lần đầu tiên. Với nhiều người hâm mộ bóng đá, đây sẽ là lần đầu tiên họ tra cứu 'Uzbekistan ở đâu.'

Ngày thứ nhất thuộc về Tashkent. Tàu điện ngầm Tashkent không chỉ đơn thuần là một hệ thống giao thông — đó là di sản kỳ lạ nhất mà Liên Xô để lại ở Uzbekistan. Mỗi nhà ga là một tác phẩm nghệ thuật độc lập: mái vòm của ga Alisher Navoi khắc họa các nhà thơ Trung Á bằng tranh khảm; những bức tường của ga Kosmonavtlar tưởng nhớ tất cả mọi người từ Yuri Gagarin đến các phi hành gia Uzbekistan. Một nhân viên an ninh tàu điện ngầm thấy khuôn mặt nước ngoài của tôi, nhướn mày, và vẫy tay cho tôi qua — người địa phương trả tiền, người nước ngoài miễn phí, một luật bất thành văn của Tashkent.

Ngày thứ hai tôi lên tàu cao tốc đến Samarkand. Bên ngoài cửa sổ, cảnh quan chuyển từ xám đô thị sang trắng cánh đồng bông, rồi đến viền nâu của Sa Mạc Karakum. Chàng trai trẻ ngồi ghế bên cạnh dùng ứng dụng dịch để hỏi tôi từ đâu đến, rồi tự hào cho tôi xem một ảnh chụp màn hình trên điện thoại: tin tức Uzbekistan đã vượt qua vòng loại World Cup. 'Abdukodir Khusanov,' cậu ấy nói, chỉ vào hậu vệ hai mươi tuổi trên màn hình. 'Anh ấy chơi cho Lens. Ở Pháp. Bây giờ người Pháp biết Tashkent ở đâu rồi.'

Ngày thứ ba và thứ tư là Samarkand và Bukhara. Những viên gạch xanh của Samarkand đậm hơn bất kỳ bức ảnh nào có thể truyền tải — cái màu xanh đặc biệt ấy trông như được vớt lên từ đáy Địa Trung Hải nhưng được nung khô dưới ánh mặt trời Trung Á. Trong phố cổ Bukhara, tôi bị lạc suốt ba tiếng đồng hồ. Không phải vì thành phố lớn, mà vì mỗi cánh cửa gỗ khép hờ dường như dẫn vào một kỷ nguyên khác. Một thương nhân tơ lụa ngồi trong cửa hàng của mình — tơ lụa thật, mang về từ Thung Lũng Fergana, nhuộm đỏ bằng rễ cây thiên thảo — thấy tôi nhìn chằm chằm vào cuộn lụa đỏ rất lâu. 'Bạn biết không,' ông nói, 'Marco Polo chưa bao giờ viết về màu này. Ông ấy nói lụa Uzbek rẻ tiền, nhưng ông ấy chưa bao giờ viết về màu đỏ.'

Khiva là ngày thứ năm. Thành phố ốc đảo có tường bao quanh này, được bao bọc bởi những pháo đài màu đất son, gần như trống vắng dưới ánh mặt trời giữa trưa. Tôi ngồi dưới bóng của tháp giáo đường Kalta Minor. Một ông lão thong thả bước tới và ngồi bên cạnh tôi. 'Khách du lịch đến vào lúc bốn giờ chiều,' ông nói. 'Buổi sáng là thời gian riêng của Khiva.' Chúng tôi im lặng một lúc lâu. Rồi ông chỉ vào một lá cờ Uzbekistan phấp phới phía xa và nói: 'Cậu thấy sân bóng đá kia không? Nó từng là chuồng ngựa. Thời Con Đường Tơ Lụa, thương nhân đổi ngựa ở đây. Bây giờ người trẻ đá bóng ở đó. Cái được trao đổi đã thay đổi, nhưng con đường vẫn là con đường ấy.'

Ngày thứ sáu trải dài trên chuyến tàu đêm — từ Khiva về Tashkent, men theo rìa sa mạc. Radio trong toa tàu rè rè phát nhạc Nga xưa với giọng Trung Á. Bên ngoài cửa sổ, thỉnh thoảng những đàn lạc đà và ánh đèn lẻ loi lướt qua. Tôi nghĩ về điều người thương nhân tơ lụa ở Bukhara đã nói, về sắc vàng của Samarkand, về cái nhướn mày của nhân viên an ninh tàu điện ngầm ở Tashkent. Rồi tôi mở video highlight Ligue 1 của Abdukodir Khusanov trên điện thoại — một chàng trai trẻ Uzbekistan hai mươi mốt tuổi đang xoạc bóng, đuổi theo, phất những đường chuyền dài trên sân cỏ nước Pháp.

Ngày thứ bảy, trở lại Tashkent. Mặt trời vẫn khô và nóng như một tuần trước. Nhưng cái tôi mang về nhà không phải là ảnh chụp hay quà lưu niệm — đó là câu trả lời cho một câu hỏi. Con Đường Tơ Lụa không 'để lại' bất cứ thứ gì — nó chỉ thay đổi hình thức tồn tại. Gia vị trở thành nền kinh tế bóng đá; trạm nghỉ của đoàn lữ hành trở thành ga tàu cao tốc; tơ lụa trở thành hợp đồng chuyển nhượng cầu thủ. Điều Marco Polo bỏ sót không chỉ là màu sắc của cuộn lụa đỏ ấy — ông ấy bỏ sót sự thật rằng những con người trên con đường này chưa bao giờ thực sự rời đi. Họ chỉ đổi lạc đà lấy tàu hỏa, và gia vị lấy bóng đá.