Nhật ký du lịch Haiti: Trước Khi Tôi Đến Haiti, Mọi Người Đều Hỏi Tôi Cùng Một Câu Hỏi

Frantzdy Pierrot đã nói một điều sau buổi tập. Nó không phải về bóng đá — mặc dù anh ấy là tiền đạo của đội tuyển quốc gia Haiti, chơi cho một câu lạc bộ ở Pháp, và là một trong số ít người đại diện cho Haiti trên sân khấu quốc tế. Anh nói: 'Mỗi lần tôi trở về Haiti, nhân viên hải quan ở sân bay Port-au-Prince đều biết mẹ tôi. Không phải vì bóng đá — mà vì bà từng bán bánh chuối trên con đường bên ngoài nhà ga.'

Tôi xây dựng toàn bộ hành trình từ câu nói ấy. Không phải vì nó liên quan đến bóng đá, mà vì nó ngay lập tức mở ra một lối vào khác để đến với Haiti: một đất nước được định nghĩa không phải bởi những cảnh báo du lịch mà bởi ký ức trở về nhà và sức bền bỉ hàng ngày.

Haiti nằm trong Biển Caribe, chia sẻ đảo Hispaniola với Cộng Hòa Dominica. Đây là một trong những quốc gia nghèo nhất Tây Bán Cầu và đã chịu đựng những cú sốc chồng chất của bất ổn chính trị, bạo lực băng đảng và thiên tai trong những năm gần đây. Hầu hết các khuyến cáo du lịch năm 2025 dành cho Haiti đều quy về cùng một câu: Không nên đi du lịch. Nhưng Haiti cũng là nước cộng hòa độc lập đầu tiên trên thế giới được thành lập bởi một cuộc nổi dậy của nô lệ. Đất nước này tuyên bố sự tồn tại của mình sau những bức tường đá của Citadelle Laferrière vào năm 1804 — và hơn hai trăm năm sau, pháo đài vẫn đứng vững.

Đến Port-au-Prince không hề đẹp đẽ. Nhạc Kompa bùng nổ từ hệ thống loa cũ kỹ trong sảnh đến — cái nhịp điệu xoắn trống châu Phi và giai điệu Caribe vào nhau, khiến đôi vai bạn chuyển động không tự chủ. Hai đứa trẻ len qua đám đông ở khu vực nhận hành lý để giúp tôi với chiếc túi — không phải vì lòng tốt, mà hy vọng được boa. Độ ẩm nghẹt thở hơn cả đường băng bên ngoài. Sự thật trung thực: ấn tượng đầu tiên về Haiti không hề lãng mạn. Nhưng tôi quyết định sẽ không tô hồng cũng không bóp méo — chỉ ghi lại.

Đi về phía bắc dọc theo đường cao tốc ven biển, qua những vùng cây bụi và những khu chợ ven đường thỉnh thoảng xuất hiện, Cap-Haïtien hiện lên ở đường chân trời. Citadelle Laferrière — pháo đài lớn nhất Tây Bán Cầu — ngồi chồm hổm ở độ cao chín trăm mét so với mực nước biển như một con thú bằng đá. Con đường núi dẫn lên đó dốc đến mức tiếng thở của những con ngựa còn to hơn tiếng chuông của chúng. Trên đỉnh, tôi dựa vào bức tường đá hai trăm năm tuổi, thở hổn hển, và người hướng dẫn địa phương bên cạnh tôi nói: 'Bạn biết không, pháo đài này chưa bao giờ bị tấn công. Nó lớn đến mức không ai dám.' Dưới chân núi, những đứa trẻ đang chơi bóng đá trên một mảnh đất trống. Những đường kẻ sân được vẽ bằng màu đỏ và xanh của quốc kỳ Haiti — nén một di tích quốc gia và một trận bóng đá thường nhật vào cùng một khung hình. Đây chính là nhịp điệu chân thực nhất của câu chuyện Haiti.

Jacmel là một thành phố được làm từ bột giấy và sắc tố — những chiếc mặt nạ carnival của nó là những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo nhất toàn bộ vùng Caribe, và những nghệ nhân làm ra chúng phần lớn sống trong những ngôi nhà không có điện ổn định. Một người thợ làm mặt nạ ngồi xổm nơi ngưỡng cửa. Chiếc mặt nạ trong tay ông là nửa nụ cười, nửa tiếng gầm — bờm sư tử biến thành răng người, lông chim tan vào những họa tiết châu Phi. 'Trong lễ hội carnival, ai cũng đeo mặt nạ,' ông nói. 'Nhưng bên dưới lớp mặt nạ mới là Haiti thực sự. Ở đó có nỗi sợ, và cơn giận, và một nhịp điệu khiến bạn nhảy múa đến tận bình minh. Người Haiti không bao giờ chỉ đeo một chiếc mặt nạ.' Tôi nghĩ về Wilde-Donald Guerrier — cầu thủ chạy cánh của đội tuyển quốc gia Haiti, người đã hành trình từ bờ biển phía nam Port-à-Piment đến những sân cỏ châu Âu. Quỹ đạo cuộc đời anh giống như một chiếc mặt nạ Jacmel: một nửa gian khổ, một nửa là sự rực rỡ buộc thế giới phải nhìn.

Griot — những miếng thịt heo chiên giòn ăn kèm với pikliz, một loại gỏi chua cay — tự thông báo sự hiện diện của mình từ cách đó ba dãy nhà. Người phụ nữ đứng quầy khoảng sáu mươi tuổi, chiếc tạp dề đã phai màu buộc quanh eo, và khi thấy tôi chụp ảnh, bà cười toe toét và thêm hai miếng thịt vào đĩa của tôi: 'Ăn nhiều vào. Cháu cần nó.' Độ cay của pikliz sánh ngang với bất kỳ loại tương ớt châu Á nào — người Haiti dùng gia vị để đối mặt với cái nóng, cái nghèo, tất cả những gì không thể giải quyết bằng cách than phiền. Trong tiếng dầu mỡ xèo xèo của món griot, trong tiếng Kompa rò rỉ từ những góc phố, trong tốc độ thoăn thoắt của đôi tay những người phụ nữ ngoài chợ đang tách vỏ đậu, tôi thấy điều gì đó mà tôi chỉ có thể mô tả bằng từ resilience.

Đêm cuối cùng ở Haiti, tôi đứng trên ban công của một khách sạn ở Port-au-Prince nhìn những ánh đèn rải rác trên những ngọn đồi — không phải đèn đường, mà là nến và đèn dầu, những dấu hiệu hàng ngày của những khu phố không có điện. Tôi nghĩ về ngôn ngữ lạnh lùng của những khuyến cáo du lịch — 'tỷ lệ tội phạm cao,' 'cơ sở hạ tầng thiếu thốn,' 'không nên đi du lịch.' Những tuyên bố đó không sai về mặt sự thật. Nhưng nếu bạn chỉ đọc những tuyên bố đó, bạn sẽ không biết cách người Haiti làm ra loại gỏi chua cay nhất vùng Caribe. Bạn sẽ không biết tại sao những viên đá của Citadelle vẫn đứng vững sau hai trăm năm. Bạn sẽ không biết tại sao mẹ của Pierrot bán bánh chuối bên ngoài nhà ga sân bay, và tại sao hai mươi năm sau con trai bà lại đá tên Haiti vào tầm ngắm của thế giới từ một sân cỏ quốc tế.

Quay lại điều Pierrot đã nói ở cuối buổi phỏng vấn: 'Quốc kỳ Haiti có dòng chữ L'Union Fait La Force — đoàn kết tạo nên sức mạnh. Khi còn nhỏ tôi không hiểu. Bây giờ, mỗi lần tôi khoác áo đội tuyển quốc gia, tôi nghĩ về mẹ tôi bán bánh mì trên đường phố. Đó không phải là bỏ cuộc. Đó là cách của người Haiti — khi xe buýt không đến, bạn tự dựng quầy hàng của riêng mình.'