Гаити Калавсем: Haiti хулине кайиччен пурте мана пӗр ыйту паратчӗҫ

Frantzdy Pierrot тренировка хыҫҫӑн мӗн те пулин каларӗ. Футбол ҫинчен мар — вӑл Haiti наци командин форварчӗ пулсан та, Францири клубра вылять тата Haiti тӗнче сцени ҫинче кӑтартакан сайра ҫынсенчен пӗри. Вӑл каларӗ: 'Haiti хулине кашни хут таврӑнсан, Port-au-Prince аэропортӗнчи таможньӑри ҫынсем манӑн аннене пӗлеҫҫӗ. Футбол пирки мар — вӑл аэропорт терминалӗн тулашӗнчи урамра банан ҫӑкӑрӗ сутнӑран.'

Эпӗ пӗтӗм ҫул ҫӳреве ҫав предложенирен тунӑ. Футбол ҫинчен пулнӑран мар, Haiti ҫине альтернативлӑ кӗрӗш уҫса панинчен: ҫул ҫӳрев асӑрхаттарӑвӗсемпе мар, киле таврӑну асаилӗвӗсемпе тата кашни кунхи чӑтӑмлӑхпа палӑртнӑ ҫӗр-шыв.

Haiti Кариб тинӗсӗнче вырнаҫнӑ, Hispaniola утравне Dominican Republic патшалӑхӗпе пӗрле пайлать. Вӑл Хӗвеланӑҫ Ҫурчӑмӑрӗнчи чи чухӑн ҫӗр-шывсенчен пӗри, юлашки ҫулсенче политика пӑтӑрмахӗсен, банда хӗстерӗвӗн тата ҫутҫанталӑк инкекӗсен хушӑланакан ҫапӑҫӑвӗсене тӳснӗ. Нумай ҫӗр-шывӑн 2025 ҫулхи Haiti ҫине ҫул ҫӳрев сӗнӗвӗ пӗр предложени патне пырать: Ҫӳреме юрамасть. Анчах Haiti — чура пӑлхавӗпе никӗсленӗ тӗнчери пӗрремӗш ирӗклӗ республика. Ку ҫӗр-шыв хӑйӗн пуррине 1804 ҫулта Citadelle Laferrière чул стенисем хыҫӗнче пӗлтернӗ — икҫӗр ҫул ытла иртсен те крепоҫ тӑрать-ха.

Port-au-Prince хулине пырса кӗни илемлӗ пулмарӗ. Kompa музыки ҫисе янӑ громкоговорительсенчен сирпӗнсе тухрӗ — ҫав ритм африка параппанӗсене тата Кариб кӗввисене пӗрле явса, хулпуҫҫисене ирӗксӗрех хускатать. Икӗ ача багаж илмелли зал тӑрӑх чӑмкка пулӑшма хӗстерсе тухрӗҫ — ырӑ кӑмӑлран мар, чаевой шаниччен. Нӳрӗклӗх аэропорт тулашӗнчи асфальтран та путарах тӑвӑнтарнӑ. Тӳррине каласан: Haiti пӗрремӗш туйӑмӗ романтикӑллӑ мар. Анчах эпӗ нихӑҫан та илемлетме те, пӑсса кӑтартма та шутларӑм — ҫырса илме кӑна.

Ҫыран хӗрринчи шоссепе ҫурҫӗрелле, ҫӳллӗ мар вӑрмансемпе хушӑран тӗл пулакан ҫул хӗрринчи пасарсем витӗр, Cap-Haïtien горизонт ҫинче ҫӳкленчӗ. Citadelle Laferrière — Хӗвеланӑҫ Ҫурчӑмӑрӗнчи чи пысӑк крепоҫ — тинӗс шайӗнчен тӑхӑрҫӗр метр ҫӳллӗшӗнче чул тискер кайӑк пекех ларать. Ун патне илсе пыракан ту ҫулӗ ҫав тери чӑнкӑ, лашасен хӑракан сасси вӗсен шӑнкӑравӗсенчен те хытӑрах. Тӳпере, эпӗ икҫӗр ҫулхи чул стена ҫумне таянса сывласа илтӗм, юнашар тӑракан вырӑнти гид мана каларӗ: 'Пӗлетӗн-и, ҫак крепоҫе нихӑҫан атакӑламан. Вӑл ҫав тери пысӑк, никам та хӑяйман.' Ту айӗнче ачасем чӗрӗ ҫӗр лаптӑкӗ ҫинче футбол вылянӑ. Уй йӗрӗсене Haiti ялавӗн хӗрлӗ тата кӑвак тӗсӗсемпе ӳкернӗ — наци палӑкӗпе кашни кунхи футбол матчне пӗр рамкӑна пусарса. Ку Haiti калавӗн чи тӗрӗс ритмӗ.

Jacmel — хутран тата пигментран тунӑ хула. Унӑн карнавал маскисем пӗтӗм Кариб тӑрӑхӗнчи чи кӑткӑс ӳнер ӗҫӗсем, вӗсене тӑвакан ӑстасем ытларахӑшӗ шанчӑклӑ электричествӑсӑр ҫуртсенче пурӑнаҫҫӗ. Маска ӑсти хӑйӗн алӑкӗнче ларнӑ. Унӑн аллинчи маска ҫурри кулӑ, ҫурри кӗрленӳ — арӑслан ҫилхи ҫын шӑлӗсене, кайӑк тӗкӗсем африка эрешӗсене ҫаврӑнса кӗрет. 'Карнавал вӑхӑтӗнче пурте маска тӑхӑнаҫҫӗ,' терӗ вӑл. 'Анчах маска айӗнче — чӑн Haiti. Унта хӑрав та пур, ҫилленӳ те, хӗвел тухиччен ташлаттаракан ритм та. Haitians нихӑҫан та пӗр маска кӑна тӑхӑнмаҫҫӗ.' Эпӗ Wilde-Donald Guerrier ҫинчен шухӑшларӑм — Haiti наци командин ҫунатҫи, Port-à-Piment кӑнтӑр ҫыранӗнчен Европа футбол уйӗсене ҫитнӗскер. Унӑн пурнӑҫ траекторийӗ Jacmel маски пек: ҫурри йывӑрлӑх, ҫурри тӗнчене пӑхтармалла илем.

Griot — ҫупа шашлыкланӑ сысна ашӗ, pikliz, ҫулӑмлӑ маринадланӑ купӑста, хушшинче — виҫӗ квартал урлӑ хӑйне пӗлтерчӗ. Лавкӑна тытса пыракан хӗрарӑм утмӑл ҫулсенче, пилӗкӗ тавра шупкаланнӑ фартук, мана сӑнӳкерчӗк тунине курсан кулса илчӗ те турилккӑма икӗ татӑк аш хушса пачӗ: 'Тата ҫи. Сана кирлӗ.' Pikliz ҫивӗчӗ кирек хӑш ази чили соусӗпе те тупӑшма пултарать — Haiti ҫыннисем шӑрӑха, чухӑнлӑха, ӳпкевпе татса пама ҫук пур япалана тӗхемпе тӳсме туса хураҫҫӗ. Griotӑн шӑтӑртатакан ҫӑвӗнче, урам кӗтесӗнчен юхакан Kompa музыкинче, пасар хӗрарӑмӗсен пӑрҫа шӗкӗлчекен аллисен хӑвӑртлӑхӗнче, эпӗ resilience сӑмахпа кӑна ӑнлантарма пулакан япала куртӑм.

Haiti хулинчи юлашки каҫра эпӗ Port-au-Prince хулинчи отель балконӗнче тӑраттӑм, сӑртсем ҫинчи саланса пыракан ҫутӑсене пӑхса — урам ҫутисем мар, ҫуртасемпе керосин ламписем, электричествӑсӑр кварталсен кашни кунхи паллисем. Эпӗ ҫул ҫӳрев асӑрхаттарӑвӗсен сивӗ чӗлхи ҫинчен шухӑшларӑм — 'ҫӳллӗ преступлӑх шайӗ,' 'ҫителӗксӗр инфраструктура,' 'ҫӳреме юрамасть.' Ҫак каланисем факт енчен йӑнӑш мар. Анчах эсӗ ҫак каланисене кӑна вуласан, Haiti ҫыннисем Кариб тӑрӑхӗнчи чи ҫулӑмлӑ маринадланӑ купӑста мӗнле тунине пӗлмӗн. Citadelle чулӗсем икҫӗр ҫул иртсен те мӗншӗн тӑнине пӗлмӗн. Pierrot амӑшӗ аэропорт терминалӗн тулашӗнче мӗншӗн банан ҫӑкӑрӗ сутнине тата ҫирӗм ҫул иртсен унӑн ывӑлӗ Haiti ятне тӗнче куҫӗ умне футбол уйӗнчен мӗншӗн кӑларнине те пӗлмӗн.

Pierrot интервью вӗҫӗнче калани патне таврӑнар: 'Haiti ялавӗ ҫинче L'Union Fait La Force ҫырнӑ — пӗрлӗх вӑй тӑвать. Ача чухне эпӗ ӑнланман. Халь, наци командин майкине кашни хут тӑхӑннӑ чухне, эпӗ урамра ҫӑкӑр сутакан аннем ҫинчен шухӑшлатӑп. Ку парӑнни мар. Ку Haiti майӗ — автобус килмесен, эсӗ хӑвӑн лавккуна уҫатӑн.'