Haiti Dikanegelo: Pele ke ya Haiti, Motho yo Mongwe le yo Mongwe o ile a Mpotšiša Potšišo ye e Swanago

Frantzdy Pierrot o boletše selo morago ga tlwaetšo. E be e se ka kgwele ya maoto — le ge e le sebapadi sa pele sa sehlopha sa setšhaba sa Haiti, o bapalla tlelapo Fora, gomme ke yo mongwe wa batho ba sego kae bao ba emelago Haiti kgorong ya boditšhabatšhaba. O itše: 'Nako ye nngwe le ye nngwe ge ke boela Haiti, balaodi ba meetlo boemafofaneng bja Port-au-Prince ba tseba mma. E sego ka lebaka la kgwele ya maoto — ka lebaka la gore o be a rekiša senkgwa sa banana setarateng ka ntle ga moago wa boemafofane.'

Ke agile leeto ka moka go tšwa polelong yeo. E sego ka gobane e mabapi le kgwele ya maoto, eupša ka gobane e bula tsela ye nngwe ya go tsena Haiti: naga ye e hlalošwago e sego ke ditlhaeloso tša maeto eupša ke dikgopolo tša go boela gae le go kgotlelela ga letšatši le letšatši.

Haiti e Lewatleng la Caribbean, e abelana sehlakahlaka sa Hispaniola le Dominican Republic. Ke ye nngwe ya dinaga tše di humanegilego kudu Lefaseng la Bophirima gomme e itemogetše dikotsi tše di hlakantšwego tša pherekano ya sepolotiki, merusu ya dihlopha tša dirukutlhi, le dikotsi tša tlhago mengwageng ya morago bjale. Ditlhaeloso tša maeto tša 2025 tša dinaga tše ntši go ya Haiti di fokotšwa go ba polelo ye e swanago: O se ke wa sepela. Eupša Haiti gape ke repabliki ya mathomo ya lefase ye e ikemetšego ye e theilwego ke manyakalala a makhoba. Naga ye e tsebagaditše go ba gona ga yona ka morago ga maboto a mafsika a Citadelle Laferrière ka 1804 — gomme nywaga ye makgolo a mabedi morago, qhobosheane e sa le e eme.

Go fihla Port-au-Prince go be go se gwa go bogega. Mmino wa Kompa o ile wa phatloga go tšwa tshepedišong ya diporoutšha ye e šetšego e tsofetše holong ya go fihla — morethetho woo o sothago meropa ya Afrika le melodi ya Caribbean mmogo, o dira gore mahetla a gago a šikinyege ka go se ikemišetše. Bana ba babedi ba ile ba pitlaganya ka gare ga lešaba la go tšea dithoto go nthuša ka mokotlana wa ka — e sego ka botho, eupša ba holofela tšhipi. Mongobo o be o bipetša go feta tsela ya tarmac ka ntle. Nnete ya go se iphihle: go bona Haiti lwantlha ga se ga seromantiki. Eupša ke tšere sephetho sa gore nka se ikgantšhe le goba go sokama — ke tla rekhota feela.

Go leba leboa go latela tselakgolo ya lebopo, go feta naga ya mehloga le dimmaraka tša ka mathokong ka nako ye nngwe, Cap-Haïtien e ile ya hlaha bogodimong. Citadelle Laferrière — qhobosheane ye kgolo kudu Lefaseng la Bophirima — e dutše dimithara tše makgolo a robong ka godimo ga bophahamo bja lewatle bjalo ka sebata sa leswika. Tsela ya thaba ye e yago go yona e rapaletše kudu moo go hema ga dipitse e lego godimo go feta ditloloko tša tšona. Godimodimo, ke ile ka inama lebotong la leswika la mengwaga ye makgolo a mabedi, ke hema ka thata, mme motlhahli wa lefelong yo a bego a le kgauswi le nna a re: 'O a tseba, qhobosheane ye ga se ya ka ya hlaselwa. E kgolo kudu moo go se motho yo a kileng a ba le sebete.' Fase ga thaba, bana ba be ba bapala kgwele ya maoto godimo ga mmu o sa aparelwago. Methalo ya lepatlelo e be e pentilwe ka bohwibidu le botala bja folakga ya Haiti — go gokaganya seemahole sa setšhaba le papadi ya kgwele ya maoto ya letšatši le letšatši foreiming e tee. Ye ke morethetho wa nnete wa kanegelo ya Haiti.

Jacmel ke toropo ye e dirilwego ka pampiri-kgokgo le mmala — dimmaseke tša yona tša mokete wa carnival ke mešomo ya bokgabo ye e raraganego kudu Caribbean ka moka, gomme baagi ba di dirago ba dula dintlong tšeo di se nago motlakase o sa kgaotšego. Moagi wa dimmaseke o ile a khunama mojakong wa gagwe. Mmaseke diatlang tša gagwe e be e le seripa sa pososelo le seripa sa go rora — moriri wa tau o fetoga meno a motho, mašiba a nonyana a ghibidiha go ba dipatrone tša Afrika. 'Nakong ya carnival, motho yo mongwe le yo mongwe o apara mmaseke,' a re. 'Eupša ka tlase ga mmaseke ke Haiti ya nnete. Go na le letshogo moo, le bogale, le morethetho wo o go binšago go fihlela letšatši le hlaba. MaHaiti ga ba apare mmaseke o tee.' Ke ile ka nagana ka Wilde-Donald Guerrier — sebapadi sa maphego sa sehlopha sa setšhaba sa Haiti seo se ilego sa tloga lebopong la borwa la Port-à-Piment go ya mabaleng a kgwele ya maoto a Europa. Bophelo bja gagwe bo swana le mmaseke wa Jacmel: seripa se tee ke bothata, seripa se sengwe ke bogale bja go gapeletša lefase go lebelela.

Griot — dikgakana tša nama ya kolobe tše di halikilwego tše di fiwago le pikliz, selae se se tšwa-tšwa se se babago — e ile ya itshupa go tloga diblokong tše tharo kgole. Mosadi yo a bego a ekiša sethaleng o be a le ka ba mengwaga ye masometshela, apone ye e bodilego e bofilwe thekeng, gomme ge a mpona ke tšea dinepe o ile a pososela a oketša dikgakana tše pedi tša nama poleiting ya ka: 'Eja go feta. O a e hloka.' Bogale bja pikliz bo lekana le sosefene efe goba efe ya Asia — maHaiti a diriša dinoko go lwantšha mocheso, bohloki, selo le selo se se ka se rarollwego ke go ngongorega. Makhurong a a thuthumelago a griot, go Kompa ye e tšwago dikhutlong tša ditarata, go lebelong la diatla tša basadi ba mmaraka ba ntšhago dinawa, ke bone selo seo nka se hlalošago feela ka lentšu resilience.

Bošegong bja ka bja mafelelo kua Haiti, ke ile ka ema godimo ga balakhoni ya hotele kua Port-au-Prince ke lebeletše mabone a a phatlaladitšwego godimo ga marope — e sego mabone a ditarata, eupša dikerse le mabone a khirisini, diswayi tša letšatši le letšatši tša ditikologo tše di se nago motlakase. Ke ile ka nagana ka polelo ye e se nago maikwelo ya ditlhaeloso tša maeto — 'seelo se segolo sa bosenyi,' 'didirišwa tše di sa lekanego,' 'o se ke wa sepela.' Dipolelo tšeo ga di fošagetše ka nnete. Eupša ge o bala feela dipolelo tšeo, o ka se tsebe kamoo maHaiti a dirago selae se se babago se se fišago kudu Caribbean. O ka se tsebe gore ke ka lebaka la eng maswika a Citadelle a sa le a eme morago ga nywaga ye makgolo a mabedi. O ka se tsebe gore ke ka lebaka la eng mma Pierrot a rekiša senkgwa sa banana ka ntle ga moago wa boemafofane, le gore ke ka lebaka la eng nywaga ye masomepedi morago morwa wa gagwe a tla raga leina la Haiti go ya moo lefase le ka le bonago go tšwa lepatlelong la boditšhabatšhaba.

Go boela go seo Pierrot a se boletšego mafelelong a poledišano: 'Folakga ya Haiti e re L'Union Fait La Force — bonngwe bo dira maatla. Bjalo ka ngwana ga se ka kwešiša. Bjale, nako ye nngwe le ye nngwe ge ke apara hemphe ya sehlopha sa setšhaba, ke nagana ka mma a rekiša senkgwa setarateng. Yeo ga se go ineela. Ke mokgwa wa maHaiti — ge pese e sa tle, o itlhamela sethala sa gago.'