Haiti Dikanegelo: Pele ke ya Haiti, Mongwe le Mongwe o ne a Mpotse Potso e le Nngwe

Frantzdy Pierrot o buile sengwe morago ga ikatiso. E ne e se ka ga kgwele ya dinao — le fa e le motshameka pele wa setlhopha sa bosetšhaba sa Haiti, a tshamekela setlhopha kwa France, mme e le mongwe wa batho ba sekae ba ba emelang Haiti mo seemong sa boditšhabatšhaba. O rile: 'Nako nngwe le nngwe fa ke boela Haiti, baalodi ba kwa boemafofaneng jwa Port-au-Prince ba itse mme. E se ka ntlha ya kgwele ya dinao — e le ka ntlha ya gore o ne a rekisa borotho jwa banana mo tseleng kwa ntle ga setheo sa difofane.'

Ke agile losto yotlhe go tswa mo polelong eo. E se gore e ka ga kgwele ya dinao, mme e le gore e bula kgoro e nngwe e e farologaneng ya go tsena kwa Haiti: naga e e sa tlhalosiwang ke dikgakololo tsa losto mme e tlhalosiwa ke dikgopolo tsa go boela gae le go sa ineele ga letsatsi le letsatsi.

Haiti e mo Lewatleng la Caribbean, e abelana setlhaketlhake sa Hispaniola le Dominican Republic. Ke nngwe ya dinaga tse di humanegileng thata mo Bophirimeng jwa Lefatshe mme e itshoketse ditebelelo tse di tsenelelaneng tsa tlhakatlhakano ya sepolotiki, boganana jwa dikhukhuni, le masetlapelo a tlholego mo dingwageng tsa bosheng. Dikgakololo tsa losto tsa dinaga tse dintsi tsa 2025 tse di yang Haiti di kgaogana go nna polelo e le nngwe: O se ka wa tsamaya. Mme Haiti gape ke repaboliki ya ntlha e e ikemetseng e e simoloditsweng ke botsuolodi jwa makgoba. Naga eno e ne ya itsise go nna teng ga yone kwa morago ga mabota a lefika la Citadelle Laferrière ka 1804 — mme dingwaga di feta makgolo a mabedi morago, ntlo ya pabalesego e sa ntse e eme.

Go goroga kwa Port-au-Prince go ne go se montle. Mmino wa Kompa o ne wa thunya go tswa mo setsamaisong se se tswetsweng sa modumo mo holong ya digoroga — morethetho oo o tsokang meropa ya Aforika le dipina tsa Caribbean mmogo, o dirang gore magetla a gago a sisinyege o sa batle. Bana ba babedi ba ne ba phatlalla mo boidiidong jwa go tsaya merwalo go nthusa ka kgetsi ya me — e se ka ntlha ya bopelonomi, mme ba solofela sekgantshwane. Bothithomoya bo ne bo bete thata go feta tsela ya sekontiri kwa ntle. Nnete e e tlhamaletseng: ponagalo ya ntlha ya Haiti ga e na marato. Mme ke ne ka swetsa gore ga nkitla ke lebelela ka tsela e e kwa godimo kgotsa ka tsela e e seng nnete — fela go gatisa.

Go leba kwa bokone go bapa le tsela e kgolo ya lotshitshi, go ralala naga ya ditlhare le dimmaraka tsa nako e e rileng tsa fa tseleng, Cap-Haïtien ya tsoga mo loaping. Citadelle Laferrière — ntlo ya pabalesego e kgolo go fetisisa mo Bophirimeng jwa Lefatshe — e gotsameletse kwa dimithareng tse di makgolo a robong kwa godimo ga bolepo jwa lewatle jaaka sebata sa lefika. Tsela ya thaba e e isang kwa go yone e sele thata mo go fetang go hemesela ga dipitse go utlwala go feta dibelo tsa tsone. Kwa setlhoeng, ke ne ka itshegetsa ka lebota la lefika la dingwaga di le makgolo a mabedi, ke hemesela thata, mme mokaedi mongwe wa lefelo leo fa thoko ga me a re: 'O a itse, ntlo eno ya pabalesego ga e ise e tlhaselwe. E kgolo thata mo go seng ope yo o kileng a leka.' Kwa botlase jwa thaba, bana ba ne ba tshameka kgwele ya dinao mo lebaleng la mmu o o sa aparang. Melala ya lebala e ne e pentilwe ka bohibidu le botala jwa folaga ya Haiti — go gata setlhoa sa bosetšhaba le motshameko wa kgwele ya dinao wa letsatsi le letsatsi mo foreimeng e le nngwe. Ono ke morhythm o o nnete wa kanelo ya Haiti.

Jacmel ke motse o o dirilweng ka pampiri e e apeilweng le mmala — dimaseke tsa yone tsa khanivala ke ditiro tsa bonno tsa maaka go fetisisa mo Caribbean yotlhe, mme bataki ba ba di dirang ba nna mo matlong a a se nang motlakase o o ka ikanyegang. Mmodi wa dimaseke a khukhuna mo kgorong ya gagwe. Sefatlhegoseane mo diatleng tsa gagwe e ne e le sephatlo sa setshego, sephatlo sa go rora — moriri wa tau o fetoga go nna meno a motho, diphofa tsa dinonyane di gakologela mo ditekising tsa Aforika. 'Ka nako ya khanivala, mongwe le mongwe o rwala sefatlhegoseane,' a rialo. 'Mme ka fa tlase ga sefatlhegoseane ke Haiti ya nnete. Go na le letshogo foo, le bogale, le morhythm o o dirang gore o bine go fitlha letsatsi le tlhaba. Batho ba Haiti ga ba rwale sefatlhegoseane se le sengwe fela.' Ke ne ka akanya ka Wilde-Donald Guerrier — motshameki wa letlhakore wa setlhopha sa bosetšhaba sa Haiti yo o tsereng losto go tswa kwa lotshitshing lo lo kwa borwa jwa Port-à-Piment go ya mabaleng a kgwele ya dinao a Yuropa. Tsela ya botshelo ya gagwe e tshwana le sefatlhegoseane sa Jacmel: sephatlo sa mathata, sephatlo sa phatsimo e e patelang lefatshe go leba.

Griot — dikarolwana tsa nama ya kolobe tse di gadikilweng tse di jewang le pikliz, salate e e bogale e e tsheditsweng — ya itsise go tswa mo bokgakaleng jwa dithupa tse tharo. Mosadi yo o neng a tsamaisa lephogela leo o ne a le dingwaga di le masome a marataro, aporene e e tswetsweng e bofilwe mo lethekeng la gagwe, mme fa a mpona ke tsaya ditshwantsho a tshega mme a tshela dikarolwana tse pedi tse di oketsegileng tsa nama mo poleiting ya me: 'Ja go oketsega. O a di tlhoka.' Mogote wa pikliz o kgaisana le soseisi nngwe le nngwe ya Asia — batho ba Haiti ba dirisa dinoko go tobana le mogote, bohuma, sengwe le sengwe se se ka se rarabololweng ka go ngongorega. Mo oleng e e hisang ya griot, mo Kompa e dutlang go tswa mo diphehlong tsa ditsela, mo lebelong la matsogo a basadi ba mmaraka ba obolang dinawa, ke ne ka bona sengwe se nka se tlhalosang fela ka lefoko resilience.

Mo bosigong jwa me jwa bofelo kwa Haiti, ke ne ka ema mo mathuding a hotele kwa Port-au-Prince ke lebeletse mabone a a gasameng mo dithabeng — e se mabone a ditsela, mme e le dikerese le mabone a parafine, ditshupo tsa letsatsi le letsatsi tsa melelwane e e se nang motlakase. Ke ne ka akanya ka puo e e tsididi ya dikgakololo tsa losto — 'seelo se se kwa godimo sa bosenyi,' 'mareo a a sa lekanang,' 'o se ka wa tsamaya.' Dipolelo tseo ga di a ka tsa nna maaka. Mme fa o ka bala dipolelo tseo fela, o ka se itse gore batho ba Haiti ba dira salate e e bogale thata mo Caribbean jang. O ka se itse gore ke eng mafika a Citadelle a sa ntse a eme morago ga dingwaga di le makgolo a mabedi. O ka se itse gore ke eng mme wa ga Pierrot a ne a rekisa borotho jwa banana kwa ntle ga setheo sa difofane, le gore ke eng dingwaga di le masome a mabedi morago morwa wa gagwe o ne a raga leina la Haiti mo ponong ya lefatshe go tswa mo lebaleng la boditšhabatšhaba.

Go boela kwa se Pierrot a neng a se buile kwa bokhutlong jwa potsololoso: 'Folaga ya Haiti e re L'Union Fait La Force — kopano e dira nonofo. Jaaka ngwana ke ne ke sa tlhaloganye. Jaanong, nako nngwe le nngwe fa ke apara jeresi ya setlhopha sa bosetšhaba, ke akanya ka mme a rekisa borotho mo tseleng. Seo ga se go ineele. Seo ke tsela ya Haiti — fa bese e sa tle, o tlhoma lephogela la gago.'