Cape Verde Àwọn Ìtàn: Cape Verde Kò Sọ̀rọ̀ Lórí Àwòrán Ilẹ̀—Ó Ń Fò Lórí Okùn Morna

Ọkọ̀ òfurufú balẹ̀ ní Pápákọ̀ Òfurufú Praia ní Erékùṣù Santiago, Cape Verde kò sì kí ọ pẹ̀lú ilé gíga-gíga. Níta fèrèsé: àwọn òkè kéékèèké aláwọ̀ búráùnì, afẹ́fẹ́ gbẹ tí kò sì ní ìpamọ́. Ohun tí ó sọ fún ọ ibi tí o ti dé ní tòótọ́ máa ń wá ní àsìkò tí o bá jáde kúrò ní gbọ̀ngàn pápákọ̀ — ohùn kan. Arugbọ kan jókòó lórí ògiri kékeré kan, ó ń ta gìtá tí ó ti gbó. Iyọ̀ òkun wà nínú àwọn okùn rẹ̀; ìtúnṣe kò pé, ṣùgbọ́n ìlù rẹ̀ tọ̀nà.

Ohùn Cesária Évora ń fò jáde látinú rédíò takisí. Ó kú ní ọdún 2011, ṣùgbọ́n ní Cape Verde ohùn rẹ̀ péye ju ọkọ̀ òfurufú èyíkéyìí lọ. Awakọ̀ náà fi àgbọ́n rẹ̀ tọ́ka sí rédíò, ó sì sọ ohun kan ní èdè Portuguese tí ó dàpọ̀ mọ́ Creole — mi ò gbọ́ gbogbo ọ̀rọ̀, ṣùgbọ́n mo gbọ́ ìgbéraga nínú rẹ̀. Morna, ó ní. Lẹ́yìn náà, ó mú ohùn rédíò sókè.

Cape Verde jókòó ní nǹkan bí 570 kìlómítà ní ìwọ̀-oòrùn Senegal nínú Òkun Atlantic, erékùṣù òkè ayọnáyèé mẹ́wàá, iye ènìyàn nǹkan bí 600,000. Orílẹ̀-èdè náà kéré tó bẹ́ẹ̀ tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwòrán ilẹ̀ ayé kò tilẹ̀ sàmì rẹ̀. Ṣùgbọ́n tí o bá ti gbọ́ morna níbìkíbi rí — orin alárò yẹn tí ó dúró sí àárín fado Portuguese àti samba Brazil — o mọ̀ pé ibí yìí kò lè kéré.

Ní alẹ́ àkọ́kọ́ mi ní èbúté Mindelo, mo wọ inú ilé-ọtí kan tí wọ́n ń pè ní Cafe Musica. Àwọn ògiri kún fún àwòrán Cesária Évora tí ó ti rẹwẹ̀sì, fọ́tò ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àdúgbò kan, àti àkójọ oúnjẹ tí a fi ọwọ́ kọ: Cachupa, ẹja yíyan, ọtí grogue. Akọrin náà jẹ́ obìnrin tí ó wà ní ogójì ọdún, ó wà ní ẹsẹ̀ ìhòòhò, ojú rẹ̀ dímọ́. Kọ́ọ̀dù gìtá yí ipò ohùn padà nínú afẹ́fẹ́ ọlọ́rinrin, ṣùgbọ́n ẹnikẹ́ni kò bìkítà. Àwọn òṣìṣẹ́ èbúté dáwọ́ fífa okùn dúró, wọ́n sì fẹ̀yìn tì mọ́ ògiri òkun láti gbọ́. Ọmọdé kan rọ̀ mọ́lẹ̀ ní ẹnu-ọ̀nà, ó ń wò — lẹ́bàá ẹsẹ̀ rẹ̀, bọ́ọ̀lù tí ó ti rẹwẹ̀sì kan.

Ní ọjọ́ kejì mo lọ sí Pico do Fogo. Lábẹ́ ẹsẹ̀: àpáta dúdú òkè ayọnáyèé, ó le, ó sì ń fọ́ rọrọrọ, atẹ́lẹsẹ̀ bàtà mi ń kó ekuru dúdú wẹ́wẹ́. Atọ́nà náà sọ pé òkè ayọnáyèé náà ti bú gbẹ̀yìn ní ọdún 2014, ó ba abúlé méjì jẹ́, ṣùgbọ́n ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ gbogbo àwọn ará abúlé náà padà wá. 'Erekùṣù wa nìyí,' ó ní. 'Òkè ayọnáyèé jẹ́ aládùúgbò tí ó ní ìbínú — ṣùgbọ́n o kò kúrò ní ilé nítorí pé aládùúgbò rẹ ní ìbínú.' Láti àárín òkè, tí mo ń wo Òkun Atlantic, mo lóye fún ìgbà àkọ́kọ́ ohun tí ó túmọ̀ sí láti jẹ́ erékùṣù-òdì láìsí òpin — bí ojú ti lè rí, kò sí nǹkan kan àyàfi òkun àti òkun síwájú sí i.

Ní Santa Maria Beach ní Sal, àwọn ọmọdé fi ẹsẹ̀ ìhòòhò ta bọ́ọ̀lù. Bọ́ọ̀lù náà ti gbó, awọ rẹ̀ ti gbó, ṣùgbọ́n ọ̀nà tí wọ́n gbà á kọjá rí bí irúfẹ́ morna mìíràn. Ẹ̀wù aláwọ̀ búlúù ọmọkùnrin kan ní nọ́ḿbà tí ó ti rẹwẹ̀sì ní ẹ̀yìn — kì í ṣe Messi tàbí Ronaldo, ṣùgbọ́n Ryan Mendes, agbábọ́ọ̀lù iwájú ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè Cape Verde. Ó tọ́ka sí ẹ̀wù náà: 'A bí i ní Mindelo. Ibi kan náà pẹ̀lú wa.' Kò jìnnà, àsìá Blue Sharks kan ń fẹ́ lọ́wọ́ rírọlára lórí ilé-ìtajà etí òkun kan.

Oúnjẹ jẹ́ kọ́kọ́rọ́ ìkẹyìn. Cachupa — ìpẹtẹ́ àgbàdo, ẹ̀wà, ẹ̀fọ́, àti ẹja tàbí ẹran tí wọ́n ń sè díẹ̀díẹ̀ — ti ń sè láti aago mẹ́fà òwúrọ̀. Ní ọjà, àwọn obìnrin jókòó lórí àga kéékèèké wọ́n ń fọ agbàdo ní ìyára tí ojú kò lè tẹ̀lé. Wọ́n ń bá ara wọn sọ̀rọ̀ ní Creole, wọ́n sì ń rẹ́rìn-ín nígbà mìíràn. Obìnrin arúgbó kan tí ó ń ta ẹ̀fọ́ fún mi ní abọ́ kékeré cachupa, kò sì gba owó. 'Wá, tọ́ ọ wò,' ó ní díẹ̀díẹ̀ ní Portuguese. 'Adùn Cape Verde nílò àkókò.' Mo lo ìdajì wákàtí kan láti parí abọ́ yẹn, mo sì lóye pé kì í ṣe sísè ló ń sọ.

Ní òwúrọ̀ tí mo kúrò, mo padà sí Cafe Musica ní Mindelo. Ilé-ọtí náà kò tíì ṣí. Afẹ́fẹ́ òkun ti àwòrán àtijọ́ lórí ilẹ̀kùn. Ní òkèèrè, ìwo ọkọ̀ ojú omi kan dún ní èbúté. Arugbọ kan tí ó ń rìn pẹ̀lú ajá rẹ̀ kọjá, ó rí mi tí mo ń wo àwòrán Cesária Évora, ó sì dúró. Ní èdè Gẹ̀ẹ́sì ó ní: 'O mọ̀ gbólóhùn rẹ̀ tí ó lókìkí jùlọ? Sodade — ìfẹ́ tí kò ní ìrísí pàtó.' Lẹ́yìn náà ó tẹ̀síwájú. Mo dúró níwájú èbúté òfìfo, mo sì lóye ìtumọ̀ kíkún morna lójijì: Cape Verde kì í ṣe orílẹ̀-èdè tí a lè ṣàpèjúwe pẹ̀lú àwòrán ilẹ̀. A lè fi ohùn nìkan, adùn nìkan, afẹ́fẹ́ òkun nìkan sàmì rẹ̀. Bí sodage fúnra rẹ̀ — o mọ̀ pé ó wà, ṣùgbọ́n o kò lè sọ irú ìrísí tí ó ní.