Haiti Masolo: Na Ntwala Mono Kwenda na Haiti, Bantu Yonso Yulaka Mono Kikuma Mosi

Frantzdy Pierrot tubaka kima mosi na nima ya entrainement. Yo vandaka mambu ya motobe ve — ata yandi kele attaquant ya kipumbulu ya nsi ya Haiti, ke bulaka sambu na club mosi na France, mpi kele mosi na kati ya bantu fyoti yina ke monisaka Haiti na scène internationale. Yandi tubaka: 'Konso mbala mono ke vutuka na Haiti, ba douanier na airport ya Port-au-Prince ke zabaka mama na mono. Sambu na motobe ve — sambu yandi vandaka kuteka mampa ya bitabe na balabala na nganda ya terminal.'

Mono tungaka luendu ya mvimba katuka na phrase yina. Sambu yo kele mambu ya motobe ve, kansi sambu yo ke kangula na mbala mosi kielo ya nkaka ya kukota na Haiti: nsi mosi yina bo ke tendulaka ve na ba avètisman ya luendu kansi na ba souvenir ya kuvutuka na nzo ti résilience ya konso kilumbu.

Haiti kele na Mbu ya Caraïbes, ke kabwanaka kisanga ya Hispaniola ti République Dominicaine. Yo kele mosi na kati ya bansi ya kuluta nsukami na Hémisphère ya Westi mpi me monaka ba choc ya kuvukana ya trouble politique, violence ya ba gang, ti ba désastre ya nature na bamvula ya luta. Avètisman ya luendu ya bansi mingi sambu na Haiti na 2025 ke wakanaka yonso na phrase mosi: Kubula luendu ve. Kansi Haiti kele mpi république ya ntete ya indépendant na inza yina bo me tunga na nzila ya revolte ya bampika. Nsi yayi monisaka luzingu na yo na nima ya bibaka ya matadi ya Citadelle Laferrière na 1804 — mpi bamvula nkaka zole meluta, forteresse ke telama kaka.

Kukuma na Port-au-Prince vandaka kitoko ve. Miziki Kompa basisaka ngolo na système ya son ya kuwakana na salle ya arrivée — ritme yina ke wakisa bitambi ya Afrika ti ba mélodie ya Caraïbes, ke sala nde mapeka na nge kunikana na kukonda kuzola. Bana zole lutaka na kati ya kibuka ya bantu na récupération ya bimvuatilu sambu na kusadisa mono ti valise na mono — sambu na bonté ve, kansi ti kivuvu ya kupesa bau pourboire. Humidité vandaka ya kuluta kufina mpema kuluta macadam na nganda. Vérité ya mbote: impression ya ntete ya Haiti kele romantique ve. Kansi mono bakaka décision nde mono ta kumisa yo kitoko ve mpi ta nionge ve — kaka kusonika.

Ke kwenda na nordi na nzila ya nene ya lweka-mbu, na kati ya bush ti bazandu ya lweka-nzila ntangu na ntangu, Cap-Haïtien monanaka na horizon. Citadelle Laferrière — forteresse ya kuluta nene na Hémisphère ya Westi — ke fukama na mètre nkana yiva na zulu ya niveau ya mbu bonso mbisi ya matadi. Nzila ya ngumba yina ke nata kuna kele ya kunianguka na mpila nde mpema ya bampunda kele ngolo kuluta ba cloche na bau. Na nsonga, mono kwendaka kutama na kibaka ya matadi ya bamvula nkaka zole, ke yenga-yenga, mpi ntwadisi mosi ya bwala pene-pene na mono tubaka: 'Nge me zaba, forteresse yayi bo me tombukilaka yo ntete ve. Yo kele nene kibeni na mpila ata muntu mosi me kasaka ve.' Na nsi ya ngumba, bana vandaka kubula motobe na kiseke mosi ya ntoto mpamba. Bansinga ya terrain vandaka ya kutula ba kulele ya mbwaki ti ble ya drapo ya Haiti — yo vukisaka monument national mosi ti match ya motobe ya konso kilumbu na cadre mosi mpamba. Yayi kele ritme ya kuluta kieleka ya disolo ya Haiti.

Jacmel kele mbanza mosi ya me salama na papier mâché ti pigiment — ba masque ya carnaval na yo kele ba oeuvre d'art ya kuluta kuswaswana na Caraïbes ya mvimba, mpi ba artisan yina ke salaka bau ke zingaka mingi-mingi na banzo ya kukonda électricité ya kyeleka. Muntu mosi ya ke salaka ba masque vandaka ya kufikama na kielo na yandi. Masque yina vandaka na maboko na yandi vandaka ndambu kuseka, ndambu kunguluma — crinière ya nkoshi ke soba kuma meno ya bantu, bansala ya bandeke ke yenga kuma ba motif ya Afrika. 'Na ntangu ya carnaval, konso muntu ke lwataka masque,' yandi tubaka. 'Kansi na nsi ya masque kele Haiti ya kyeleka. Boma kele kuna, mpi nganzi, mpi ritme mosi yina ke sala nde nge kina tii ntangu kubasika. Ba Haïtiens ke lwataka ve ata mbala mosi masque mosi mpamba.' Mono yindulaka Wilde-Donald Guerrier — ailier ya kipumbulu ya nsi ya Haiti yina bulaka nzietelo katuka na lweka ya sudi ya Port-à-Piment tii na ba terrain ya motobe ya Europe. Trajectoire ya luzingu na yandi kele bonso masque ya Jacmel: ndambu mpasi, ndambu ngengolo mosi yina ke pusaka inza kutala.

Griot — bitini ya ngulu ya kuyoka yina bo ke pesaka ti pikliz, salade mosi ya tiya ya bo me sala na balegume ya vinaigre — kudimonisaka katuka na ba bloc tatu ntama. Nkento yina ke twadisaka stand vandaka pene-pene ya bamvula ntuku sambwadi, tablier mosi ya kuniokwa ya kukanga na luketo, mpi ntangu yandi monaka mono ke baka bafoto yandi sekaka mpi yikaka bitini zole ya nyama na assiette na mono: 'Dia mingi. Nge kele na mfunu.' Tiya ya pikliz ke lunganaka ti ata sauce piment ya Asie — ba Haïtiens ke sadilaka épice sambu na kutelamisa tiya, nsukami, konso kima yina bo lenda manisa ve na kudiyangisa. Na mafuta ya ke yoka ya griot, na Kompa yina ke tiamuka na ba coin ya balabala, na vitese ya maboko ya bankento ya zandu ke katyaka mandefu, mono monaka kima mosi yina mono lenda tendula kaka na ngogo résilience.

Na mpimpa na mono ya nsuka na Haiti, mono telamaka na balcon ya hotel mosi na Port-au-Prince ke tala batambi ya kupanzana na bamongolia — ve ba réverbère, kansi babuji ti ba lampe ya kérosène, bidimbu ya konso kilumbu ya ba quartier ya kukonda courant. Mono yindulaka ndinga ya madidi ya ba avètisman ya luendu — 'taux ya crime ya zulu,' 'infrastructure ya kufwana ve,' 'kubula luendu ve.' Ba déclaration yina kele ve ya luvunu. Kansi kana nge ke tangaka kaka ba déclaration yina, nge ta zaba ve mutindu ba Haïtiens ke salaka salade ya tiya ya kuluta tiya na Caraïbes. Nge ta zaba ve sambu na nki matadi ya Citadelle ke telama kaka na nima ya bamvula nkaka zole. Nge ta zaba ve sambu na nki mama ya Pierrot vandaka kuteka mampa ya bitabe na nganda ya terminal ya airport, mpi sambu na nki bamvula makumole na nima mwana-bakala na yandi ta losa zina ya Haiti na ligne ya meso ya inza katuka na terrain international mosi.

Kuvutuka na kima yina Pierrot tubaka na nsuka ya interview: 'Drapo ya Haiti ke tuba nde L'Union Fait La Force — bumosi ke salaka ngolo. Bonso mwana mono bakisaka ve. Bubu yai, konso mbala mono ke lwata maillot ya kipumbulu ya nsi, mono ke yindulaka mama na mono ke teka mampa na balabala. Yina kele kuzenga kivuvu ve. Yina kele mutindu ya Haïtien — ntangu bus ke kwisa ve, nge ke tunga stand na nge mosi.'